Dorota Pietruszka przedstawia

suplement historii

„Gestapo Müller” – Cichy upiór z żydowskiego cmentarza

Zdjęcie szefa Gestapo, nazistowskiej tajnej policji, Heinricha Müllera (ur. 1901). Müller był szefem Gestapo w latach 1939–1945.

Nie szukał rozgłosu, był skromny, swoich rozmówców traktował z należytym szacunkiem i uwagą. Ubierał się nienagannie, nosił dość dziwną, staroświecką fryzurę i zawsze starał się nie wychodzić na pierwszy plan. Kiedy jego bezpośredni przełożony, Reinhard Heydrich, brylował na salonach i budował wizerunek „aryjskiego nadczłowieka”, on siedział przy zasypanym teczkami biurku, skrupulatnie adnotując kolejne wyroki śmierci. Zupełnie przy okazji Heinrich Müller był też jednym z największych zbrodniarzy XX wieku.

Mimo to nigdy nie stał się popkulturowym ucieleśnieniem zła na miarę Himmlera czy Eichmanna. Może właśnie dlatego, że u progu zimnej wojny zniknął jak duch, pozostawiając po sobie sieć pytań, na które odpowiedzi do dziś tkwią w pancernych szafach najpotężniejszych agencji wywiadowczych świata.

Biurokrata zrodzony we krwi

Nazistowska kariera Heinricha Müllera zaczęła gwałtownie przyspieszać po nocy długich noży w 1934 roku, kiedy Hitler brutalnie zlikwidował prawdziwych i urojonych przeciwników wewnątrz własnej partii. Müller, sumienny policjant z Monachium, z zimną krwią koordynował wówczas czystki, udowadniając nowym mocodawcom z SS, że lojalność urzędnika nie ma granic moralnych. Szybko awansował na szefa Gestapo (Urzędu IV RSHA). Stał się maszyną wykonawczą systemu – osobiście przesłuchiwał kluczowych więźniów politycznych, a jego sieć agentów oplatała całą Europę.

W styczniu 1942 roku Müller zajął miejsce przy stole podczas niesławnej konferencji w Wannsee. Choć utarty stereotyp mówi, że to właśnie tam zapadły kluczowe wyroki na europejskich Żydów, współczesne badania historyczne (m.in. głośna książka Marka Rosemana) brutalnie ten mit weryfikują. Decyzję o uruchomieniu fabryk śmierci podjęli kilka miesięcy wcześniej sam Adolf Hitler wespół z Heinrichem Himmlerem. Wannsee nie było miejscem burzy mózgów; było brutalnym pokazem siły Heydricha, który chciał zmusić pozostałe resorty do bezwzględnego posłuszeństwa.

Müller był arcyzbrodniarzem ze stu innych powodów, ale akurat z samym projektowaniem architektury Holokaustu nie należy go zbyt mocno łączyć – nawet pomimo faktu, że to jego podwładny, Adolf Eichmann, odpowiadał za logistykę deportacji, a sieć Gestapo pchała wagony w kierunku komór gazowych. Müller nie tworzył ideologii. On po prostu dbał o to, by pociągi śmierci odchodziły o czasie.

www.wikipedia.com

Świt upiorów: Trójka bez twarzy

Gdyby Müller został oficjalnie schwytany przez aliantów, z całą pewnością skończyłby na norymberskiej szubienicy. Ale co stało się w maju 1945 roku w płonącym Berlinie? Cały sęk w tym, że tego po prostu nie wiemy.

Ostatni raz szefa Gestapo widziano żywego 1 maja 1945 roku w podziemiach bunkra Hitlera. Nie było naocznych świadków jego zgonu, nikt nie widział zwłok. Müller zdematerializował się w idealnym momencie. Posiadał wiedzę bezcenną dla rodzącego się nowego ładu światowego – znał najgłębsze sekrety niemieckich kontaktów wywiadowczych na całym globie, konta bankowe i nazwiska głęboko zakonspirowanych agentów.

Podobny nimb tajemnicy otoczył wówczas trzech ludzi: Martina Bormanna, szefa Kancelarii NSDAP, Heinricha Himmlera oraz właśnie Müllera. Choć oficjalne podręczniki podają, że Himmler połknął ampułkę z cyjankiem w maju 1945 roku pod strażą brytyjską, to z zupełnie niepojętych przyczyn akta dotyczące jego sekcji zwłok i ostatnich godzin życia zostały utajnione przez Londyn na bite sto lat. Dlaczego? (czytaj więcej: https://suplementhistorii.pl/tajemnica-smierci-szefa-ss-czy-naprawde-himmler-popelnil-samobojstwo/)

Ta trójka do dziś rozpala wyobraźnię badaczy. Pojawiło się podejrzenie, że wszyscy oni – lub przynajmniej niektórzy z nich – mogli uniknąć sprawiedliwości i pod ściśle tajną osłoną oddać swoje unikalne usługi powojennym wywiadom zachodnim, które panicznie bały się parcia Związku Radzieckiego na zachód Europy.

obraz SI

Gra o przeżycie: Waszyngton, Moskwa czy Brazylia?

Wiemy, że marzeniem Müllera było wpadnięcie w ręce Amerykanów. Dla nich potężny szef Gestapo z kompletem mikrofilmów i wiedzą o sowieckich kretach byłby złotym gralem wywiadu. Problem polegał na tym, że do Berlina parły dywizje Armii Czerwonej. Sowieci nie bawiliby się w negocjacje – Müller natychmiast trafiłby do katowni na Łubiance.

Czy cichy biurokrata zdołał uciec z okrążonego miasta? Zdrowy rozsądek podpowiada, że szanse były minimalne. Z drugiej strony, skoro jego podwładnemu Eichmannowi udało się przez lata skutecznie ukrywać w Austrii, a potem bez przeszkód uciec „szczurzym szlakiem” do Ameryki Południowej, to dlaczego Müller miałby tego nie dokonać? Przecież to on, jako szef policji bezpieczeństwa, osobiście nadzorował sieć tajnych schronów, fałszywych tożsamości i funduszy ewakuacyjnych w Niemczech i Austrii.

Oliwy do ognia dolał legendarny agent Mossadu, Peter Malkin – człowiek, który dopadł Eichmanna w Buenos Aires. Malkin do końca swoich dni uparcie twierdził, że w latach 50. osobiście widział Heinricha Müllera żywego w Brazylii. Czy wywiady USA lub ZSRR pozwoliłyby zbrodniarzowi tej rangi po prostu odejść na emeryturę, czy raczej kupiły jego milczenie za cenę spokojnego życia pod palmami? W 1963 roku zachodnioniemiecka prokuratura, zszokowana plotkami, nakazała otwarcie grobu na berlińskim cmentarzu Garrison, gdzie rzekomo pochowano Müllera. Wynik wprawił śledczych w osłupienie: w trumnie leżały kości trzech różnych osób, ale żadna z nich nie należała do poszukiwanego.

Szokujący finał w masowym grobie?

Przełom nastąpił niedawno, gdy niemiecki profesor Johannes Tuchel, dyrektor Miejsca Pamięci Niemieckiego Oporu, wywołał międzynarodową sensację. Ogłosił, że po latach analizowania powojennych rejestrów i tajnych raportów dotarł do twardych dowodów. Wynika z nich, że ciało Müllera zostało znalezione w sierpniu 1945 roku w prowizorycznym grobie w pobliżu dawnego Ministerstwa Lotnictwa Rzeszy. Stamtąd zwłoki – zidentyfikowane po mundurze i dokumentach w kieszeni – miały zostać przewiezione i anonimowo wrzucone do masowej mogiły w samym centrum Berlina.

Szkopuł tkwi w tym, że owym miejscem spoczynku okazał się Stary Cmentarz Żydowski przy Grosse Hamburger Straße. Wiadomość ta wywołała ogólne zgorszenie i głęboki ból. Człowiek, który wysyłał miliony Żydów do gazu, miałby leżeć ramię w ramię ze swoimi ofiarami na nekropolii, którą jego własne Gestapo kazało zbezcześcić i zniszczyć w 1943 roku?

Profesor Tuchel dostarczył jednak niezwykle mocnych argumentów, w tym odnalezione protokoły przesłuchań grabarza, który osobiście składał ciało Müllera do ziemi i potwierdził jego tożsamość. Co więcej, już w 1955 roku Biuro Informacyjne Wehrmachtu otrzymało cynk od władz komunistycznej NRD, że szef Gestapo spoczywa właśnie tam. Z powodów politycznych sprawę wówczas wyciszono. Wydaje się, że wersja o berlińskim pochówku jest dziś najsolidniejszą i najbardziej prawdopodobną hipotezą, zwłaszcza że Gmina Żydowska, powołując się na religijne prawo do wiecznego spoczynku, kategorycznie wyklucza jakiekolwiek ekshumacje i badania DNA, by nie bezcześcić spoczywających tam ofiar.

Stary Cmentarz Żydowski przy Grosse Hamburger Straße

Zagadka bez końca

Sprawa wydaje się zamknięta, a kropka nad „i” postawiona. Podobnie jednak jak w przypadku wielu największych zagadek z przeszłości, dyskusja wcale się nie kończy. Dokumenty z 1945 roku mogą być autentyczne, ale w świecie tajnych służb fałszowanie akt zgonu najważniejszych figur było rutynową procedurą operacyjną mającą zmylić pościg.

Wersja profesora Tuchela trzyma się faktów, ale historycy z tyłu głowy wciąż mają jedno niepokojące pytanie: co powie świat nauki, gdy pewnego dnia amerykańskie CIA lub rosyjska FSB odtajnią kolejną porcję głęboko skrywanych archiwów i okaże się, że dokumenty z 1945 roku były jedynie genialną zasłoną dymną, a „cichy urzędnik z Berlina” przez kolejne dekady spokojnie sączył kawę w Langley, kreśląc plany nowej, zimnowojennej siatki szpiegowskiej?

Heinrich Müller, nawet leżąc (być może) w berlińskiej ziemi, wciąż wymyka się jednoznacznym odpowiedziom, pozostając najmroczniejszym fantomem zrujnowanej Trzeciej Rzeszy.


  1. Doceniam wyjaśnienie roli Müllera w Wannsee, bo sama wcześniej błędnie łączyłam go z inicjatywą Holokaustu. Ciekawi mnie, gdzie zniknął ten człowiek.

  2. Wartościowe jest przypomnienie, że Müller nie był głównym architektem Holokaustu. Sama zastanawiałam się, jak tak kluczowa postać mogła po prostu zniknąć.

  3. Fascynuje mnie postać tego biurokraty zła, który rozpłynął się w powietrzu. Ciekawi mnie, czy kiedyś poznamy prawdę, za co jestem wdzięczny za ten tekst.

  4. Przerażająca jest ta biurokratyczna twarz zła. Sama nigdy nie przypuszczałam, że postać tak kluczowa mogła zniknąć bez śladu. Doceniam tak rzetelne ujęcie.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *