
Nie szukał rozgłosu, był skromny, swoich rozmówców traktował z należytym szacunkiem i uwagą. Ubierał się nienagannie, nosił dość dziwną, staroświecką fryzurę i zawsze starał się nie wychodzić na pierwszy plan. Kiedy jego bezpośredni przełożony, Reinhard Heydrich, brylował na salonach i budował wizerunek „aryjskiego nadczłowieka”, on siedział przy zasypanym teczkami biurku, skrupulatnie adnotując kolejne wyroki śmierci. Zupełnie przy okazji Heinrich Müller był też jednym z największych zbrodniarzy XX wieku.
Mimo to nigdy nie stał się popkulturowym ucieleśnieniem zła na miarę Himmlera czy Eichmanna. Może właśnie dlatego, że u progu zimnej wojny zniknął jak duch, pozostawiając po sobie sieć pytań, na które odpowiedzi do dziś tkwią w pancernych szafach najpotężniejszych agencji wywiadowczych świata.
Nazistowska kariera Heinricha Müllera zaczęła gwałtownie przyspieszać po nocy długich noży w 1934 roku, kiedy Hitler brutalnie zlikwidował prawdziwych i urojonych przeciwników wewnątrz własnej partii. Müller, sumienny policjant z Monachium, z zimną krwią koordynował wówczas czystki, udowadniając nowym mocodawcom z SS, że lojalność urzędnika nie ma granic moralnych. Szybko awansował na szefa Gestapo (Urzędu IV RSHA). Stał się maszyną wykonawczą systemu – osobiście przesłuchiwał kluczowych więźniów politycznych, a jego sieć agentów oplatała całą Europę.
W styczniu 1942 roku Müller zajął miejsce przy stole podczas niesławnej konferencji w Wannsee. Choć utarty stereotyp mówi, że to właśnie tam zapadły kluczowe wyroki na europejskich Żydów, współczesne badania historyczne (m.in. głośna książka Marka Rosemana) brutalnie ten mit weryfikują. Decyzję o uruchomieniu fabryk śmierci podjęli kilka miesięcy wcześniej sam Adolf Hitler wespół z Heinrichem Himmlerem. Wannsee nie było miejscem burzy mózgów; było brutalnym pokazem siły Heydricha, który chciał zmusić pozostałe resorty do bezwzględnego posłuszeństwa.
Müller był arcyzbrodniarzem ze stu innych powodów, ale akurat z samym projektowaniem architektury Holokaustu nie należy go zbyt mocno łączyć – nawet pomimo faktu, że to jego podwładny, Adolf Eichmann, odpowiadał za logistykę deportacji, a sieć Gestapo pchała wagony w kierunku komór gazowych. Müller nie tworzył ideologii. On po prostu dbał o to, by pociągi śmierci odchodziły o czasie.

Gdyby Müller został oficjalnie schwytany przez aliantów, z całą pewnością skończyłby na norymberskiej szubienicy. Ale co stało się w maju 1945 roku w płonącym Berlinie? Cały sęk w tym, że tego po prostu nie wiemy.
Ostatni raz szefa Gestapo widziano żywego 1 maja 1945 roku w podziemiach bunkra Hitlera. Nie było naocznych świadków jego zgonu, nikt nie widział zwłok. Müller zdematerializował się w idealnym momencie. Posiadał wiedzę bezcenną dla rodzącego się nowego ładu światowego – znał najgłębsze sekrety niemieckich kontaktów wywiadowczych na całym globie, konta bankowe i nazwiska głęboko zakonspirowanych agentów.
Podobny nimb tajemnicy otoczył wówczas trzech ludzi: Martina Bormanna, szefa Kancelarii NSDAP, Heinricha Himmlera oraz właśnie Müllera. Choć oficjalne podręczniki podają, że Himmler połknął ampułkę z cyjankiem w maju 1945 roku pod strażą brytyjską, to z zupełnie niepojętych przyczyn akta dotyczące jego sekcji zwłok i ostatnich godzin życia zostały utajnione przez Londyn na bite sto lat. Dlaczego? (czytaj więcej: https://suplementhistorii.pl/tajemnica-smierci-szefa-ss-czy-naprawde-himmler-popelnil-samobojstwo/)
Ta trójka do dziś rozpala wyobraźnię badaczy. Pojawiło się podejrzenie, że wszyscy oni – lub przynajmniej niektórzy z nich – mogli uniknąć sprawiedliwości i pod ściśle tajną osłoną oddać swoje unikalne usługi powojennym wywiadom zachodnim, które panicznie bały się parcia Związku Radzieckiego na zachód Europy.

Wiemy, że marzeniem Müllera było wpadnięcie w ręce Amerykanów. Dla nich potężny szef Gestapo z kompletem mikrofilmów i wiedzą o sowieckich kretach byłby złotym gralem wywiadu. Problem polegał na tym, że do Berlina parły dywizje Armii Czerwonej. Sowieci nie bawiliby się w negocjacje – Müller natychmiast trafiłby do katowni na Łubiance.
Czy cichy biurokrata zdołał uciec z okrążonego miasta? Zdrowy rozsądek podpowiada, że szanse były minimalne. Z drugiej strony, skoro jego podwładnemu Eichmannowi udało się przez lata skutecznie ukrywać w Austrii, a potem bez przeszkód uciec „szczurzym szlakiem” do Ameryki Południowej, to dlaczego Müller miałby tego nie dokonać? Przecież to on, jako szef policji bezpieczeństwa, osobiście nadzorował sieć tajnych schronów, fałszywych tożsamości i funduszy ewakuacyjnych w Niemczech i Austrii.
Oliwy do ognia dolał legendarny agent Mossadu, Peter Malkin – człowiek, który dopadł Eichmanna w Buenos Aires. Malkin do końca swoich dni uparcie twierdził, że w latach 50. osobiście widział Heinricha Müllera żywego w Brazylii. Czy wywiady USA lub ZSRR pozwoliłyby zbrodniarzowi tej rangi po prostu odejść na emeryturę, czy raczej kupiły jego milczenie za cenę spokojnego życia pod palmami? W 1963 roku zachodnioniemiecka prokuratura, zszokowana plotkami, nakazała otwarcie grobu na berlińskim cmentarzu Garrison, gdzie rzekomo pochowano Müllera. Wynik wprawił śledczych w osłupienie: w trumnie leżały kości trzech różnych osób, ale żadna z nich nie należała do poszukiwanego.
Przełom nastąpił niedawno, gdy niemiecki profesor Johannes Tuchel, dyrektor Miejsca Pamięci Niemieckiego Oporu, wywołał międzynarodową sensację. Ogłosił, że po latach analizowania powojennych rejestrów i tajnych raportów dotarł do twardych dowodów. Wynika z nich, że ciało Müllera zostało znalezione w sierpniu 1945 roku w prowizorycznym grobie w pobliżu dawnego Ministerstwa Lotnictwa Rzeszy. Stamtąd zwłoki – zidentyfikowane po mundurze i dokumentach w kieszeni – miały zostać przewiezione i anonimowo wrzucone do masowej mogiły w samym centrum Berlina.
Szkopuł tkwi w tym, że owym miejscem spoczynku okazał się Stary Cmentarz Żydowski przy Grosse Hamburger Straße. Wiadomość ta wywołała ogólne zgorszenie i głęboki ból. Człowiek, który wysyłał miliony Żydów do gazu, miałby leżeć ramię w ramię ze swoimi ofiarami na nekropolii, którą jego własne Gestapo kazało zbezcześcić i zniszczyć w 1943 roku?
Profesor Tuchel dostarczył jednak niezwykle mocnych argumentów, w tym odnalezione protokoły przesłuchań grabarza, który osobiście składał ciało Müllera do ziemi i potwierdził jego tożsamość. Co więcej, już w 1955 roku Biuro Informacyjne Wehrmachtu otrzymało cynk od władz komunistycznej NRD, że szef Gestapo spoczywa właśnie tam. Z powodów politycznych sprawę wówczas wyciszono. Wydaje się, że wersja o berlińskim pochówku jest dziś najsolidniejszą i najbardziej prawdopodobną hipotezą, zwłaszcza że Gmina Żydowska, powołując się na religijne prawo do wiecznego spoczynku, kategorycznie wyklucza jakiekolwiek ekshumacje i badania DNA, by nie bezcześcić spoczywających tam ofiar.

Sprawa wydaje się zamknięta, a kropka nad „i” postawiona. Podobnie jednak jak w przypadku wielu największych zagadek z przeszłości, dyskusja wcale się nie kończy. Dokumenty z 1945 roku mogą być autentyczne, ale w świecie tajnych służb fałszowanie akt zgonu najważniejszych figur było rutynową procedurą operacyjną mającą zmylić pościg.
Wersja profesora Tuchela trzyma się faktów, ale historycy z tyłu głowy wciąż mają jedno niepokojące pytanie: co powie świat nauki, gdy pewnego dnia amerykańskie CIA lub rosyjska FSB odtajnią kolejną porcję głęboko skrywanych archiwów i okaże się, że dokumenty z 1945 roku były jedynie genialną zasłoną dymną, a „cichy urzędnik z Berlina” przez kolejne dekady spokojnie sączył kawę w Langley, kreśląc plany nowej, zimnowojennej siatki szpiegowskiej?
Heinrich Müller, nawet leżąc (być może) w berlińskiej ziemi, wciąż wymyka się jednoznacznym odpowiedziom, pozostając najmroczniejszym fantomem zrujnowanej Trzeciej Rzeszy.
Ewelina Borowska says:
Doceniam wyjaśnienie roli Müllera w Wannsee, bo sama wcześniej błędnie łączyłam go z inicjatywą Holokaustu. Ciekawi mnie, gdzie zniknął ten człowiek.
Anna Wysocka says:
Wartościowe jest przypomnienie, że Müller nie był głównym architektem Holokaustu. Sama zastanawiałam się, jak tak kluczowa postać mogła po prostu zniknąć.
SMARTWOOD says:
Fascynuje mnie postać tego biurokraty zła, który rozpłynął się w powietrzu. Ciekawi mnie, czy kiedyś poznamy prawdę, za co jestem wdzięczny za ten tekst.
Patrycja Rogowska says:
Przerażająca jest ta biurokratyczna twarz zła. Sama nigdy nie przypuszczałam, że postać tak kluczowa mogła zniknąć bez śladu. Doceniam tak rzetelne ujęcie.