Przekonanie, że „to już koniec”, towarzyszy ludzkości od tysięcy lat i niemal każda epoka pozostawiła po sobie własny zestaw proroctw. Jednym z najczęściej przywoływanych w chrześcijaństwie jest Malachiasz, autor słynnej listy papieży. Według przypisywanej mu średniowiecznej wizji ostatnim biskupem Rzymu ma być tajemniczy Petrus Romanus, za którego pontyfikatu Kościół przejdzie przez wielkie cierpienie, a miasto siedmiu wzgórz zostanie zniszczone. Historycy zwracają uwagę, że tekst pojawia się dopiero w XVI wieku i nosi ślady redakcji politycznej, ale mimo to regularnie wraca przy każdej zmianie na Stolicy Piotrowej.

Równie trwałe są wizje Nostradamus, który w swoich niejasnych czterowierszach pisał o „wielkim królu grozy”, wojnach, zarazach i ogniu spadającym z nieba. Badacze literatury prorockiej podkreślają, że siła Nostradamusa nie leży w trafności, lecz w niejednoznaczności — jego teksty można dopasować niemal do każdego kryzysu, od rewolucji francuskiej po pandemię XXI wieku.

W XX wieku apokaliptyczna wyobraźnia przesunęła się w stronę objawień maryjnych. Fatima stała się symbolem proroctw o wojnach światowych, „błędach Rosji” i wizji Kościoła przechodzącego przez ruinę. Trzecia tajemnica fatimska przez dekady rozpalała spekulacje o końcu świata, Antychryście i globalnej katastrofie, choć Watykan interpretował ją raczej jako symboliczną wizję cierpienia Kościoła w XX wieku.

Znacznie wcześniej, bo w XII wieku, podobne nuty pojawiają się u Hildegarda z Bingen, mistyczki i wizjonerki, która pisała o moralnym rozkładzie świata, zepsuciu duchowieństwa i czasie wielkiego oczyszczenia poprzedzającego odnowę. Dla współczesnych biblistów jej wizje są przykładem apokaliptyki moralnej — końcem nie jest kosmiczna eksplozja, lecz upadek wartości.

Apokaliptyczne lęki nie są zresztą wyłącznie domeną chrześcijaństwa. W 2012 roku świat na chwilę wstrzymał oddech z powodu interpretacji kalendarza Majów, który miał rzekomo zapowiadać koniec świata. Antropolodzy szybko wyjaśnili, że chodziło jedynie o zakończenie jednego cyklu i początek kolejnego, ale medialna panika pokazała, jak silna jest potrzeba domknięcia historii jednym dramatycznym aktem.

Współczesność dorzuciła do tego własne, świeckie apokalipsy. Zamiast proroków mamy naukowców, zamiast wizji — modele matematyczne. Zegar Zagłady, ostrzeżenia klimatyczne, lęk przed sztuczną inteligencją czy bronią biologiczną pełnią dziś podobną funkcję, jak dawniej wizje Bestii i Smoków. Zmienia się język, ale mechanizm pozostaje ten sam: poczucie, że świat przyspieszył tak bardzo, iż musi się załamać.

I być może właśnie tu kryje się wspólny mianownik wszystkich proroctw. Nie mówią one, że świat się skończy. Mówią, że świat, jaki znamy, nie jest wieczny. Że każdy porządek — religijny, polityczny, moralny — ma swój kres. Apokalipsa Jana, proroctwa Malachiasza, wizje Fatimy i współczesne raporty naukowe spotykają się w jednym punkcie: w intuicji, że historia zmierza ku przełomom, a nie ku stabilności.

Dlatego zdanie „żyjemy w czasach ostatecznych” brzmi tak przekonująco w każdej epoce. Bo w pewnym sensie jest zawsze prawdziwe. Każde pokolenie stoi na końcu swojego świata. I każde musi zdecydować, czy potraktuje ten koniec jako zapowiedź katastrofy, czy jako szansę na coś nowego. Księga Objawienia przetrwała, bo nie jest instrukcją katastrofy, lecz lustrem, w którym kolejne epoki widzą własne lęki i pragnienia.