Rudolf II Habsburg to postać, która do dziś budzi skrajne emocje. Wybitny naukowiec i chemik, a jednocześnie okultysta, alchemik, paranoik i szaleniec. W najnowszej książce Dana Browna „Tajemnica tajemnic”, autor sugeruje, że to właśnie w Pradze Rudolfa II należy szukać klucza do zjednoczenia nauki z duchowością. Jaka była jednak prawdziwa historia tego niezwykłego władcy?
Mimo iż miał piętnaścioro rodzeństwa, wiódł bajkowe życie. Jako wnuk Anny Jagiellonki oraz syn cesarza Maksymiliana II i Marii Habsburg, urodził się wieczorem 18 lipca 1552 roku w Wiedniu. Część swojego dzieciństwa spędził w Hiszpanii, co odcisnęło na nim trwałe piętno. Ulegał modzie hiszpańskiej i stamtąd sprowadzał piękne tkaniny, guziki ze złota i brylantów, wstążki i wymyślne kapelusze.
W historii zapamiętany jest jednak głównie jako pasjonat i paranoik. Swoje szaleństwo odziedziczył po prababce, Joannie Szalonej – żonie Filipa Pięknego, która, jak głosi legenda, nawet po śmierci męża otwierała trumnę i całowała zmarłego. Tak naprawdę zaburzenia psychiczne były w rodzinie Habsburgów dziedziczne, a bliskie pokrewieństwo małżonków tylko pogarszało sprawę.
Po objęciu tronu, jeszcze za życia swojego ojca, uzyskał imponującą tytulaturę:
„Z Bożej łaski uświęcony i wybrany cesarz rzymski, po wieki August, król Niemiec, Węgier, Czech, Dalmacji, Chorwacji, Slawonii, etc. etc. arcyksiążę Austrii, książę Burgundii, Brabancji, Styrii, Karyntii, Karnioli, margrabia Moraw, książę Luksemburga, Górnego i Dolnego Śląska, Wirtembergii, Teck etc. książę Szwabii, hrabia Habsburga, Tyrolu, Ferreti, Kyburga, Gorycji etc. landgraf Alzacji, margrabia Świętego Cesarstwa Rzymskiego, Burgau, Górnych i Dolnych Łużyc etc. pan Marchii Wendyjskiej, Salin, Port Naon etc. etc.”
Mimo tak licznych obowiązków, cesarz mało interesował się sprawami państwa. Za to był mecenasem wszelkiej maści magów i astrologów, ale też sam studiował alchemię i przeprowadzał eksperymenty chemiczne w swoich laboratoriach.
Jego „gabinet osobliwości” – Kunstkammera – nie był jedynie zbiorem drogich przedmiotów. Dla Rudolfa było to centrum świata, miejsce, w którym nauka spotykała się z magią, a natura z kunsztem człowieka. Kolekcja zawierała ponad 3 tysiące obrazów oraz 2,5 tysiąca rzeźb, tworząc jeden z najbardziej fascynujących zbiorów w historii Europy. Choć sam cesarz szczególnie religijny nie był, gromadził przedmioty sakralne z taką samą pasją jak te bluźniercze czy okultystyczne.
W mrocznych salach Hradczan, wśród zapachu konserwantów i starego drewna, Rudolf przechowywał rzeczy, które dziś uznalibyśmy za eksponaty z pogranicza baśni:
Szczęka greckiej syreny oraz „rogi jednorożca”: W rzeczywistości były to kły narwala, ale cesarz głęboko wierzył w ich magiczne pochodzenie.
Korzenie mandragory: Często rzeźbione tak, by przypominały ludzkie postacie. Według dawnych wierzeń korzeń mandragory przypominający ludzką sylwetkę miał wydawać z siebie przeraźliwy, nadnaturalny krzyk podczas wyrywania z ziemi. Dźwięk ten był tak potworny, że każdy, kto go usłyszał, miał natychmiast paść trupem lub oszaleć. Aby bezpiecznie pozyskać roślinę, alchemicy wiązali ją sznurem do psa, który wyciągał korzeń, podczas gdy sami zatykali uszy woskiem. Jeden z nich, oprawiony w srebro jako krucyfiks, budził lęk u przesądnych dworzan.
Zęby kolenia i smocze języki: Skamieniałe zęby rekinów i dziwne formacje skalne, które oprawiano w złoto, wierząc, że zmieniają kolor w obecności trucizny.
Beozary: Te „kamienie” wydobywane z żołądków kóz i antylop były warte fortunę. Beozary były naturalnymi osadami z niestrawionych włókien, sierści i żywicy, znajdowanymi w żołądkach dzikich kóz i antylop, którym przypisywano niemal boską moc. Wierzono, że te rzadkie „kamienie” działają jak uniwersalne odtrutki, potrafiące zneutralizować nawet najsilniejsze toksyny, dlatego Rudolf II kazał oprawiać je w złoto i tworzyć z nich misterne puchary. Dla paranoicznego cesarza, panicznie bojącego się otrucia, każde naczynie z beozaru było jedyną gwarancją, że podany mu napój nie stanie się jego ostatnim.
Zbiory Rudolfa zawierały przedmioty, których autentyczność przyprawiała współczesnych o zawrót głowy. Twierdził, że posiada:
Gwoździe z Arki Noego oraz fragmenty laski Mojżesza.
Grudkę gliny, z której Bóg ulepił Adama – przechowywaną w kryształowym naczyniu jako dowód na boski akt stworzenia.
Pióra z ogona feniksa oraz krew smoka (prawdopodobnie rzadkie żywice roślinne sprowadzane z dalekich krajów).
Cesarz był wyrafinowanym koneserem. Na jego ścianach wisiały płótna Leonarda da Vinci, Tycjana, Michała Anioła i Brueghela. Najbardziej niezwykła jest jednak historia obrazu Albrechta Dürera „Święto różańcowe”. Rudolf tak bardzo pragnął go posiadać, że kupił go od weneckich dominikanów, a następnie kazał czterem silnym tragarzom przenieść go na plecach przez Alpy. Wszystko po to, by wstrząsy wozu nie spowodowały pęknięć na delikatnej warstwie farby.
Obok wielkich płócien znajdowały się detale, które wymagały użycia lupy:
Reliefy wykonane na pestkach czereśni: Sceny bitewne i portrety wyrzeźbione z niemal niemożliwą precyzją.
Miniaturowe Hradczany: Wykonane z najszlachetniejszych kruszców – agatów, granatów i chalcedonów, które lśniły w świetle świec, oddając architekturę zamku w skali mikro.
Opanowany obłędem i narastającym lękiem przed bratem Maciejem, Rudolf II zaczął postrzegać swoją bezcenną Kunstkammerę już nie jako powód do dumy, lecz jako przekleństwo, które przyciągnie najeźdźców. W ostatnich miesiącach życia, gdy obce armie zagrażały Pradze, cesarz wydał tajny rozkaz zamurowania najmroczniejszych i najcenniejszych artefaktów w niedostępnych schowkach oraz pod posadzkami Hradczan. Do dziś praskie legendy głoszą, że pod stopami turystów wciąż spoczywają nieodkryte przedmioty, których Rudolf nie chciał oddać światu, zabierając tajemnicę ich ukrycia prosto do ołowianej trumny.
Na praskim zamku, w cieniu wież i w labiryntach piwnic, Rudolf II stworzył coś, co współcześni nazywali „Akademią Alchemików”. Hradczany stały się najważniejszym laboratorium ówczesnego świata, przyciągając najwybitniejsze umysły epoki, ale i najzręczniejszych oszustów. Cesarz obsesyjnie dążył do odkrycia Kamienia Filozoficznego, który miał nie tylko transmutować ołów w złoto, ale przede wszystkim zapewnić mu nieśmiertelność.
Dla Rudolfa II alchemia nie była jedynie hobby, lecz nauką świętą, stanowiącą klucz do poznania struktury wszechświata. Na Hradczanach stworzył prawdziwe eldorado dla uczonych, oferując im luksusowe laboratoria i ogromne fundusze, jednak cena za brak postępów była przerażająca. Cesarz nie znosił porażki – alchemicy, którzy obiecali złoto, a dostarczyli jedynie dymu i popiołu, kończyli w mrocznych lochach Białej Wieży, poddawani torturom. Według dworskich kronik, w chwilach najgorszych napadów szału, Rudolf potrafił pójść jeszcze dalej, wrzucając nieudolnych badaczy prosto do zamkowej fosy, gdzie czekali jego krwiożerczy ulubieńcy – lwy.
W centrum tego intelektualnego chaosu stał Tycho Brahe – postać iście filmowa. Tycho Brahe był postacią wyjętą wprost z barokowego eposu – genialny astronom o temperamencie awanturnika, który w młodości stracił czubek nosa w pojedynku na szpady o to, który z walczących jest lepszym matematykiem. Od tamtej pory nosił misternie wykonaną protezę ze stopu złota i srebra, którą każdorazowo przytwierdzał do twarzy specjalną, lepką maścią, co nadawało mu niemal nadludzki, metaliczny wygląd. To właśnie to połączenie ścisłej nauki z głębokim zanurzeniem w astrologii i magii sprawiło, że stał się on najbliższym powiernikiem cesarza, dzieląc z nim obsesję na punkcie czytania przyszłości z układu gwiazd. Rudolf II, pogrążony w narastającej melancholii i paranoi, znajdował w Tycho jedynego człowieka, który potrafił „ujarzmić” niebo. Razem ślęczeli nad ogromnymi, bogato zdobionymi instrumentami astronomicznymi, które Tycho przywiózł ze swojego obserwatorium Uraniborg. Dla cesarza te mosiężne sekstanty nie były tylko narzędziami pomiarowymi – były kluczami do mechanizmu świata, który Brahe potrafił interpretować zarówno matematycznie, jak i mistycznie. Brahe był genialnym obserwatorem, ale nie potrafił w pełni zaakceptować teorii heliocentrycznej Kopernika (choć ją podziwiał). Wymyślił więc własny system: Ziemia pozostawała w centrum, wokół niej krążyło Słońce, ale wszystkie inne planety krążyły wokół Słońca. To była idealna konstrukcja dla tamtego czasu – pozwalała zachować biblijny porządek świata, jednocześnie tłumacząc skomplikowane ruchy planet, które sam obliczył z niebywałą precyzją. Śmierć Tychona była iście „filmowa” i stała się przedmiotem śledztw kryminalistycznych trwających kilkaset lat. Istnieje hipoteza, że został otruty przez swojego asystenta Johannesa Keplera, który desperacko potrzebował jego niezwykle dokładnych danych obserwacyjnych, by sformułować swoje prawa ruchu planet. Ekshumacja zwłok astronoma w 2010 roku ostatecznie oczyściła Keplera z zarzutów (stężenie rtęci nie było śmiertelne), przywracając wersję, iż zmarł z powodu choroby nerek.
W zamkowej menażerii Rudolf otaczał się egzotycznymi bestiami, ale jego największą miłością był lew o imieniu Mohammed. Cesarz traktował go jak swoje astralne odbicie. To właśnie z tym lwem wiąże się jedna z najbardziej niesamowitych przepowiedni praskiego dworu.
Tycho Brahe, analizując horoskop władcy i koniunkcje planet, postawił mroczną diagnozę: żywot Rudolfa jest nierozerwalnie związany z losem jego lwa. Według astronoma, cesarz miał wyzionąć ducha niemal w tej samej chwili, w której padnie jego ulubieniec.
Rudolf przyjął tę przepowiednię z śmiertelną powagą. Mohammed był karmiony najlepszym mięsem, doglądany przez rzeszę sług i chroniony bardziej niż ministrowie skarbu. Niestety, przeznaczenia nie dało się oszukać. Na początku 1612 roku stary lew zdechł w swojej klatce. Kiedy wiadomość dotarła do schorowanego i pogrążonego w paranoi cesarza, ten uznał to za swój wyrok. Zaledwie kilka dni później, 20 stycznia 1612 roku, Rudolf II zmarł, wypełniając ostatnią wróżbę swojego nadwornego astronoma.
Przeniesienie dworu z Wiednia do Pragi w 1583 roku nie było decyzją polityczną, lecz ucieczką. Rudolf II nienawidził zgiełku Wiednia, jego „głośności” i surowych spojrzeń krewnych. Wybrał Pragę, ponieważ uwielbiał jej mroczny, melancholijny klimat, mgły snujące się nad Wełtawą i labirynty wąskich uliczek. Do historii przeszło jego kuriozalne rozporządzenie: cesarz nakazał mieszkańcom Pragi, aby byli tak uprzejmi i bawili się w absolutnej ciszy, by nie zakłócać jego spokoju i studiów nad magią.
Niestety, spokój zewnętrzny nie uciszył demonów w jego głowie. Postępująca kiła (syfilis) oraz wrodzone obciążenia genetyczne Habsburgów doprowadziły go do skrajnego obłędu. Złoty wiek Pragi był podszyty strachem – Rudolf miewał ataki paranoi i potężne stany lękowe. W jednym z nich rzucił się z nożem na wysokiego urzędnika dworskiego, a kiedy amok minął, popadł w tak głęboką rozpacz, że sam próbował odebrać sobie życie. Sceny na zamku przypominały najgorszy koszmar:
Raz próbowano go powstrzymać, gdy usiłował podrzynać sobie gardło kawałkiem rozbitej szyby.
Innym razem służba w ostatniej chwili odcięła go, gdy próbował powiesić się na jedwabnych sznurach od zasłon.
Cesarz bezkrytycznie wierzył w horoskopy i każdą decyzję konsultował z astrologami. To właśnie strach przed kolejną przepowiednią, że „własny spadkobierca usunie go z tronu”, sprawił, że nigdy się nie ożenił. Ironią losu jest fakt, że wróżba się spełniła – choć nie za sprawą syna, a brata Macieja, który ostatecznie odsunął go od władzy.
Rudolf był prawdopodobnie najdłużej zaręczonym władcą Europy; jego narzeczeństwo z księżniczką hiszpańską trwało rekordowe 29 lat i nigdy nie zakończyło się ślubem. Maria Medycejska również odprawiła go z kwitkiem, wybierając tron Francji zgodnie z wróżbą sienneńskiej jasnowidzącej.
Brak legalnej żony nie oznaczał jednak braku dzieci. Rudolf miał sześcioro potomków z nieprawego łoża, głównie z ukochaną Katarzyną Stradą. Jednak to, co spotkało jego najstarszego syna, Juliusa Cezara d’Austria, to prawdziwy mroczny thriller. Julius odziedziczył po ojcu szaleństwo, ale w wersji skrajnie agresywnej. Po serii napadów szału, jego historia zakończyła się bestialskim morderstwem kochanki, Markety. Markiz zmasakrował ją, wyłupał oko i poćwiartował ciało, rozrzucając jego fragmenty po komnacie. Przerażony Rudolf, by uniknąć skandalu, wypłacił rodzinie ofiary ogromne odszkodowanie, a syna kazał zamurować w celi, gdzie ten wkrótce zmarł w całkowitym zapomnieniu.
Na dworze gościł Giuseppe Arcimboldo, ulubiony artysta dziadka i ojca cesarza, znany z tworzenia niezwykłych cykli, takich jak „Cztery pory roku”. Sportretował on Rudolfa w sposób iście surrealistyczny – jako Vertumnusa, rzymskiego boga przemian, którego twarz składała się z misternie ułożonych warzyw, owoców i kwiatów. Choć obraz miał symbolizować wieczną wiosnę i harmonię jego rządów, w rzeczywistości była to tylko kolorowa maska nałożona na postępującą paranoję władcy.
W ostatnich latach życia Rudolf całkowicie odizolował się od świata, a jego jedynym powiernikiem stał się lęk. Bał się otrucia, unikał księży i sakramentów, a jedyną rzeczą, której ufał, była noszona na szyi ampułka z „eliksirem życia”.
W 1611 roku, wobec całkowitej niemożności sprawowania władzy, cesarz został zmuszony do abdykacji na rzecz swojego brata Macieja – wypełniając tym samym fatum dawnej przepowiedni. Pozwolono mu jednak pozostać w ukochanym zamku na Hradczanach, gdzie do końca snuł plany o odzyskaniu potęgi poprzez alchemię.
Zgodnie z alchemicznym rytuałem, po śmierci jego ciało spoczęło w trumnie z ołowiu – metalu przypisanego Saturnowi, patronowi melancholików i poszukiwaczy wiedzy zakazanej. Choć eliksir życia go nie uratował, legenda o „Cesarzu Alchemików” przetrwała wieki.
Do dziś po Pradze krążą legendy, że nie wszystkie skarby z Kunstkammery zostały odnalezione. Mówi się, że w noc rocznicy jego śmierci, w oknach Hradczan można dostrzec blady blask alchemicznego pieca. Czy Rudolf faktycznie zmarł, czy może – udało mu się dokonać ostatecznej transmutacji i jego „cyfrowy ślad” wciąż drzemie w murach złotego miasta?
Jeśli wybierzesz się kiedyś na Złotą Uliczkę w Pradze, wsłuchaj się w ciszę. Niektórzy twierdzą, że wciąż słychać tam szept cesarza, który w murach zamku zamknął tajemnicę, na której rozwiązanie świat wciąż nie jest gotowy.
P.S. Polskim akcentem na dworze Rudolfa był słynny alchemik Michał Sędziwój (Sendivogius). Jako jeden z niewielu faktycznie zyskał zaufanie cesarza, przeprowadzając rzekomo udaną transmutację ołowiu w złoto. Rudolf był pod tak wielkim wrażeniem, że kazał wmurować w ścianę Hradczan marmurową tablicę z napisem: „Niech inny uczyni tyle, co Polak Sędziwój”. Do dziś krążą legendy, że Sędziwój nie oszukał cesarza, lecz faktycznie posiadał tajemniczy „proszek projekcyjny”.