Filmy historyczne, takie jak Gladiator II, stanowią fascynujące połączenie historii i narracji fabularnej. Produkcje te często balansują między historyczną dokładnością a koniecznością wprowadzenia dramatycznych elementów, które przyciągają widzów. Gladiator II, będący kontynuacją kultowego Gladiatora z 2000 roku, także wpisuje się w tę tradycję. Jednak co należy do prawdy historycznej, a co do wizji reżysera? Nie byłabym sobą, gdybym nie przedstawiła Wam analizy tego epickiego dzieła.
Akcja Gladiatora II ma miejsce w czasach cesarstwa rzymskiego, po wydarzeniach przedstawionych w pierwszej części filmu. Film ukazuje losy Lucjusza, siostrzeńca Kommodusa, który dorasta w cieniu wydarzeń z poprzedniej części. Opowiada także o wewnętrznych konfliktach politycznych i społecznych w Rzymie, a także o roli gladiatorów w tamtej epoce. Cesarstwo rzymskie w II wieku n.e. było okresem rozkwitu, ale także narastających problemów wewnętrznych, takich jak korupcja wśród elit, spory o władzę i napięcia społeczne. W tym kontekście twórcy filmu próbują osadzić swoją narrację, często wybierając dramatyzację kosztem szczegółowej zgodności z historią.
Prawda historyczna:
Głównym bohaterem jest Lucjusz, pojawiający się w filmie jako dorastający bohater. Był on siostrzeńcem Kommodusa i historyczną postacią. Jego matką była Lucilla, która w przeszłości rzeczywiście próbowała zamachu na życie swojego brata Kommodusa (za zdradę została zesłana na wyspę Capri i na rozkaz brata zamordowana). Historyczne źródła wspominają o młodym Lucjuszu, jednak zmarł on w młodym wieku i nie odegrał większej roli politycznej po śmierci swojego wuja. W filmie Lucjusz przedstawiony jest jako przyszły przywódca, co stanowi narracyjne rozwinięcie jego postaci, a nie odzwierciedlenie faktów historycznych.
Jak wiadomo rządy Kommodusa charakteryzowały się dekadencją i brutalnością. Cesarz znany był z despotyzmu, upodobania do walk gladiatorskich (w których sam brał udział) i skandali, które osłabiły autorytet cesarstwa. Jego rządy zakończyły się w 192 roku n.e., gdy został zamordowany w wyniku spisku. Film zakłada, że po śmierci Kommodusa doszło do konfliktów i powrotu niektórych postaci do walki o władzę. Śmierć cesarza zakończyła dynastię Antoninów, a władzę przejął Pertynaks. Następnie Rzym doświadczył chaosu związanego z tak zwanym „rokiem pięciu cesarzy”. Pierwszym był wspomniany Pertynakas, który został zamordowany po zaledwie 87 dniach sprawowania władzy. Kolejno:
-Dydiusz Julianus (28 marca – 1 czerwca 193 n.e.), który wygrał licytację o tron zorganizowaną przez straż pretorianów. Jego rządy były niepopularne wśród armii i ludności Rzymu. Został uznany za uzurpatora przez innych pretendentów do tronu i stracony po dwóch miesiącach.
– Pescenniusz Niger, dowódca wojsk w Syrii, został ogłoszony cesarzem przez swoje legiony po śmierci Pertynaksa. Jego rządy były ograniczone głównie do wschodnich prowincji. Był rywalem Septymiusza Sewera i ostatecznie został pokonany w bitwie pod Issos w 194 roku.
– Klodiusz Albinus był gubernatorem Brytanii i został uznany za współcesarza przez Septymiusza Sewera w zamian za jego wsparcie. W późniejszych latach stał się rywalem Sewera i został pokonany w bitwie pod Lugdunum (197 n.e.).
– Septymiusz Sewer (193–211 n.e.) był dowódcą wojsk w Panonii i jednym z najsilniejszych pretendentów do tronu. Po śmierci Dydiusza Julianusa został ogłoszony cesarzem przez swoje legiony. Sewer pokonał swoich rywali (Pescenniusza Nigra i Klodiusza Albinusa) i rozpoczął dynastię Sewerów, która rządziła przez kolejne kilkadziesiąt lat. Dla legitymacji swojej władzy Septymiusz Sewer uznał się za syna i następcę cesarza Marka Aureliusza.
I to rządy jego synów są areną wydarzeń II części Gladiatora.
Karakalla i Geta nie byli bliźniakami i w przeciwieństwie do kreacji filmowej nie darzyli się sympatią. Po śmierci ich ojca w 211 roku n.e., obaj bracia mieli współrządzić cesarstwem, co szybko okazało się niemożliwe z powodu właśnie tej wzajemnej nienawiści. Jak pisze Kasjusz Dion, bracia próbowali podzielić imperium na dwie części, aby uniknąć współrządzenia, jednak plan ten został odrzucony przez matkę, Julię Domnę, oraz senat. Herodian, pisarz historyczny z III wieku, potwierdza to, ale dodaje więcej szczegółów emocjonalnych. Opisuje on, jak bracia starali się unikać siebie nawet w pałacu, dzieląc przestrzeń mieszkalną i nieustannie żyjąc w strachu przed wzajemnymi zamachami.
Ich nienawiść prowadziła do otwartej wrogości na dworze. Karakalla, którego przydomek pochodzi od długiego płaszcza galijskiego, który często nosił był o rok starszy od Gety. Znany jest zarówno ze swoich reform, jak i z brutalności. Nienawiść Karakalli wobec Gety osiągnęła punkt kulminacyjny w grudniu 211 r. n.e., gdy zamordował brata w Pałacu Cesarskim (na oczach ich matki). Po śmierci Gety, Karakalla przeprowadził damnatio memoriae (potępienie pamięci), usuwając jego imię i wizerunek z pomników, inskrypcji i dokumentów. Zwolennicy Gety zostali prześladowani, a tysiące osób stracono. Karakalla został zamordowany w 217 roku n.e. podczas kampanii wojennej w Mezopotamii przez żołnierza, który działał prawdopodobnie na rozkaz Makrynusa.
Nie ma wiarygodnych dowodów historycznych, które potwierdzałyby, że cesarz Karakalla uczynił małpę senatorem. Opowieści o niezwykłych czy groteskowych czynach cesarzy były rozpowszechniane zarówno przez współczesnych im autorów, jak i późniejszych historyków, aby podkreślić moralny upadek władzy lub jej despotyczny charakter. Dla przykładu: Kaligula miał rzekomo próbować mianować swojego konia Incitatusa konsulem. Chociaż jest to bardziej prawdopodobne jako przesadzona satyra, a nie rzeczywistość.
Postać Makrynusa jest oczywiście historyczna. Makrynus był cesarzem rzymskim w latach 217–218 n.e., znanym z tego, że był pierwszym, który nie pochodził z arystokracji, ale z klasy ekwitów. Wywodził się z Mauretanii (dzisiejszy region w północnej Afryce), co czyni go jednym z niewielu cesarzy pochodzenia afrykańskiego. Istnieje prawdopodobieństwo, iż był czarnoskóry, chociaż nie jedynym. Septymiusz Sewer również był pochodzenia północnoafrykańskiego. Urodził się w Leptis Magna (dzisiejsza Libia), w rzymskiej prowincji Afryka. Był pochodzenia punickiego (fenickiego) i rzymskiego, co sugeruje ciemniejszy odcień skóry w porównaniu z typowym mieszkańcem Italii, ale nie można go jednoznacznie określić jako „ciemnoskórego” w sensie dzisiejszych kategorii rasowych.
Makrynus nie był jednak nigdy niewolnikiem. Został cesarzem po zamordowaniu cesarza Karakalli w 217 roku n.e., w czym prawdopodobnie sam odegrał kluczową rolę. Jako prefekt pretorianów (dowódca straży przybocznej cesarza), miał dostęp do władcy i znał jego słabości. Rządził jednak zaledwie 14 miesięcy. Jego panowanie było naznaczone próbą przywrócenia stabilności w cesarstwie, ale brak arystokratycznych koneksji i napięcia z armią spowodowały jego szybki upadek. W 218 roku n.e. został pokonany i zamordowany podczas buntu, który wyniósł na tron Heliogabala.
Co do pozostałych wątków:
– Gladiatorzy w czasach rzymskich rzeczywiście pełnili rolę rozrywkową i polityczną. Z jednej strony, byli to ludzie narażeni na brutalną walkę i śmierć na arenie, z drugiej – cieszyli się pewnym uznaniem i sławą w społeczeństwie. Gladiatorzy rekrutowali się głównie z niewolników, jeńców wojennych, skazańców, ale także z ochotników szukających sławy, pieniędzy lub możliwości odkupienia swojej pozycji społecznej. Walki na arenie były sposobem na zjednanie sobie tłumu przez cesarzy oraz formą politycznego teatru. Najbardziej utalentowani gladiatorzy zdobywali bogactwo, podziw, a czasem nawet wolność (symbolizowaną przez drewniany miecz zwany rudis). Bywali portretowani na mozaikach, freskach i monetach.
Film wiernie ukazuje brutalność tych zmagań oraz hierarchię panującą w szkołach gladiatorskich. Jedną z najsławniejszych była szkoła w Capui. To właśnie stąd wywodził się Spartakus, który w 73 r. p.n.e. zorganizował słynne powstanie gladiatorów.
– W Koloseum mogły odbywać się inscenizacje bitew morskich, zwane naumachiami, ale kwestia ta budzi pewne kontrowersje wśród historyków. Naumachie były organizowane na specjalnie zalanych arenach, na których budowano okręty, a uczestnicy (często więźniowie lub skazani) odgrywali bitwy, zazwyczaj kończące się ich śmiercią. Pierwsze naumachie prawdopodobnie odbyły się podczas rządów Juliusza Cezara w 46 roku p.n.e. na zalanym terenie w pobliżu Tybru. Cesarz August również zorganizował naumachię, wykorzystując sztuczne jezioro. Neron i Domicjan kontynuowali tę tradycję, budując specjalne baseny na inscenizacje. Koloseum (Amfiteatr Flawiuszów) zostało otwarte w 80 roku n.e. za panowania cesarza Tytusa. Według niektórych źródeł starożytnych, arena była początkowo przystosowana do zalewania wodą w celu organizacji bitew morskich. Prawdopodobnie system kanałów i zbiorników wodnych mógł umożliwiać zalanie areny (w trakcie badań archeologicznych odkryto podziemne struktury Koloseum, które mogły być pierwotnie zaprojektowane do odprowadzania i wprowadzania wody na arenę). Jednak korytarze te zwane hypogeum, wypełnione były pomieszczeniami dla zwierząt i mechanizmami, co uczyniło organizowanie naumachii technicznie niemożliwym.
Zwierzęta na arenie:
Na arenie Koloseum pojawiały się różnorodne zwierzęta egzotyczne, które były częścią widowisk zwanych venationes (polowania). Pawiany mogły pojawiać się jako egzotyczna ciekawostka, ale ich udział w walkach jest mało prawdopodobny. Nosorożce były obecne na arenach, choć rzadko, a już na pewno nie były ujeżdżane. Mogły być wykorzystywane w pojedynkach z innymi dużymi zwierzętami, jak lwy, słonie czy tygrysy. Ze względu na swoją siłę i groźny wygląd, symbolizowały dziką przyrodę ujarzmioną przez Rzym.
Natomiast rekiny z pewnością nigdy nie były używane w widowiskach, ze względu na trudności w ich transporcie i utrzymaniu w warunkach areny. Koloseum było jednak miejscem, w którym ukazywano potęgę Cesarstwa Rzymskiego, więc wykorzystywano tam szeroką gamę zwierząt egzotycznych i rzadkich – od lwów, tygrysów i krokodyli po słonie i hipopotamy.
Inscenizacje bitew morskich dotyczyły przede wszystkim walk ludzi, a nie prezentacji zwierząt morskich
Gladiator II przedstawia fascynujące i widowiskowe spojrzenie na Cesarstwo Rzymskie, ale, jak większość filmów historycznych, opiera się na swobodzie artystycznej. Postacie takie jak Lucjusz czy Karakalla i Geta mają historyczne odpowiedniki, ale ich przedstawienie jest dramatycznie uproszczone lub fikcyjne. Obecność ciemnoskórego cesarza nawiązuje do historycznej różnorodności Cesarstwa Rzymskiego, zwłaszcza postaci Septymiusza Sewera, ale jego wprowadzenie w fabułę filmu jest raczej zabiegiem symbolicznym niż historycznym.
Film, choć nie jest w pełni zgodny z faktami ukazuje, jak bogate i wielokulturowe było Cesarstwo Rzymskie. Dla miłośników historii stanowi to inspirację do głębszego badania realiów epoki, a dla widzów kinowych — okazję do przeżycia epickiej opowieści.
Źródła: